|
Ο
πρόγονος τού Αδάμ Χόμο Νεάντερταλ Εξελικτική Δημιουργία |
||
|
 Ο Χόμο Σάπιενς, δεν είναι ο μοναδικός μας πρόγονος! |
 |
|
400.000 χρόνια πριν από τον Αδάμ, ένα άλλο είδος ανθρώπων, οι Χόμο Νεάντερταλ εξαπλώνονταν στην Ευρώπη και την Ασία. Και οι πρόγονοί τους επιμείχθηκαν με τους προγόνους τού Αδάμ, έτσι ώστε σήμερα να έχουμε ο καθένας από εμάς 1,5 - 2,5% από το δικό τους DNA στα κύτταρά μας!
1. Η πρώτη ανακάλυψη που κανείς δεν κατάλαβε (1829)
Το πρώτο εύρημα Νεάντερταλ
δεν ήταν αυτό που συνήθως αναφέρεται. Το
1829
ο Βέλγος γιατρός και φυσιοδίφης Φιλίπ Τσαρλς Σμέρλινγκ Τότε όλοι νόμιζαν ότι ήταν απλώς ένας αρχαίος σύγχρονος άνθρωπος. Σήμερα είναι γνωστό ως Engis 2 και θεωρείται το πρώτο αναγνωρισμένο απολίθωμα Νεάντερταλ που βρέθηκε ποτέ. Η επιστήμη πολλές φορές ανακαλύπτει κάτι δεκαετίες πριν καταλάβει τι κρατάει στα χέρια της.
2. Το δεύτερο εύρημα που επίσης παρεξηγήθηκε (1848) Το 1848 ανακαλύφθηκε ένα δεύτερο εύρημα. Το περίφημο κρανίο από το Φόρμπις Γκούαρυ (Forbes' Quarry) στο Γιβραλτάρ. Και αυτό πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Μόνο μετά το 1856 κατάλαβαν ότι ήταν Νεάντερταλ.
3. Η ανακάλυψη που άλλαξε τα πάντα (1856) Το καλοκαίρι του 1856 εργάτες που έσπαζαν ασβεστόλιθο στην κοιλάδα Νεάντερ Ταλ (Neander Tal) στη Γερμανία, βρήκαν ένα κρανίο, μηριαίο οστό, πλευρές και βραχίονα. Ο δάσκαλος Γιόχαν Καρλ Φούχλροτ (Johann Carl Fuhlrott) κατάλαβε ότι δεν επρόκειτο για συνηθισμένο άνθρωπο, αλλά οι περισσότεροι επιστήμονες δεν τον πίστεψαν. Προτάθηκαν διάφορες εξηγήσεις: Κοζάκος στρατιώτης, Άνθρωπος με ραχίτιδα, Άνθρωπος με αρθρίτιδα, ή Παθολογικός σύγχρονος άνθρωπος. Η διαμάχη κράτησε χρόνια.
4. Το 1859 και η αλλαγή τού κλίματος Το 1859 δημοσιεύθηκε το βιβλίο του Δαρβίνου. Από τότε οι επιστήμονες άρχισαν να εξετάζουν σοβαρότερα την πιθανότητα αρχαιότερων ανθρώπινων μορφών. Ο Ιρλανδός γεωλόγος Γουίλιαμ Κινγκ (William King) πρότεινε το 1864 επίσημα το όνομα: "Χόμο Νεαντερτάλενσις" (Homo neanderthalensis). Και από εδώ αρχίζει ουσιαστικά η επιστημονική ιστορία του είδους.
5. La Chapelle-aux-Saints (1908) Στην αλλαγή 19ου προς 20ό αιώνα, ανακαλύφθηκε ένας σχεδόν πλήρης σκελετός. Ο διάσημος Μαρσελίν Μπουλέ (Marcellin Boule) τον μελέτησε. Αλλά το άτομο στο οποίο ανήκε ο σκελετός ήταν υπέργηρο, με σοβαρή αρθρίτιδα και με παραμορφωμένη σπονδυλική στήλη. Ο Μπουλέ νόμισε ότι έτσι ήταν όλοι οι Νεάντερταλ. Για δεκαετίες όλα τα βιβλία αναπαριστούσαν τους Νεάντερταλ σκυφτούς, σαν άγριους πιθηκανθρώπους.
6. Η ανατροπή στις δεκαετίες 1950–1960 Στις δεκαετίες 1950 και 1960, νέοι ανθρωπολόγοι επανεξέτασαν τους σκελετούς και έδειξαν ότι περπατούσαν τελείως όρθιοι, η λεκάνη τους ήταν ανθρώπινη και η βάδιση ήταν ανθρώπινη. Η "καμπούρα" ήταν ασθένεια. Το ύψος τών Νεάντερταλ παρουσιάζει εύρος περίπου 164–168 cm για τους άνδρες και περίπου 152–156 cm για τις γυναίκες. Σταδιακά διαπιστώθηκε ότι χρησιμοποιούσαν την Μουστέρια (Mousterian) λιθοτεχνία. Έφτιαχναν αιχμές, ξέστρα, μαχαίρια και σύνθετα εργαλεία, πολύ πιο εξελιγμένα απ' όσο πιστευόταν ως τότε. Βρέθηκαν εκατοντάδες εστίες φωτιάς. Πλέον γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιούσαν φωτιά συστηματικά. Υπάρχουν πολύ ισχυρές ενδείξεις ότι ορισμένες σπηλαιογραφίες στην Ισπανία έγιναν από Νεάντερταλ, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει επιστημονική συζήτηση για μερικές χρονολογήσεις.
7. Οι ταφές και η φροντίδα ασθενών Υπάρχουν επίσης ισχυρές ενδείξεις επανειλημμένων σκόπιμων ταφών, ότι οι Νεάντερταλ επίσης έθαβαν τους νεκρούς τους! Από τα μέσα του 20ού αιώνα αναγνωρίζονται ολοένα περισσότερες σκόπιμες ταφές. Σημαντικά παραδείγματα έχουμε τις ταφές Σάνινταρ (Shanidar), Λα Τσαπέλ (La Chapelle) και Κεμπάρα (Kebara). Αυτό άλλαξε εντελώς την εικόνα τους. Επίσης φρόντιζαν τους ασθενείς τους. Στο Στο Σάνινταρ βρέθηκαν άνθρωποι που είχαν ζήσει χωρίς χέρι, σχεδόν τυφλοί, ή με σοβαρά κατάγματα. Επέζησαν επί χρόνια. Άρα η ομάδα τούς φρόντιζε.
8. Μπορούσαν να μιλάνε; Το υοειδές οστό (1989) Ένα εύρημα από το Κεμπάρα στο Ισραήλ το 1989, ήταν ότι οι Νεάντερταλ είχαν ένα υιοειδές οστό, που ήταν σχεδόν ίδιο με το δικό μας. Αυτό έδειξε ότι είχαν την ίδια ανατομία λάρυγγα. Δεν αποδείκνυε από μόνο του την ομιλία, αλλά κατέρριπτε ένα βασικό επιχείρημα ότι δήθεν «δεν μπορούσαν να μιλήσουν».
Το γονίδιο FOXP2 Το 2007 αποδείχθηκε ότι διέθεταν την ίδια ανθρώπινη μορφή του γονιδίου FOXP2 που σχετίζεται με την ικανότητα λόγου. Έτσι ενισχύθηκε σημαντικά η άποψη ότι διέθεταν εξελιγμένη γλωσσική ικανότητα.
9. Το DNA τών Νεάντερταλ Το πρώτο αρχαίο DNA (1997) Το 1997, η ομάδα του Σβάντε Πάαμπο (Svante Pääbo) κατάφερε να απομονώσει DNA Νεάντερταλ. Και έτσι άνοιξε μια νέα εποχή, που πλέον δεν στηριζόταν μόνο στα απολιθώματα, αλλά στο ίδιο το γονιδίωμα αυτού τού είδους ανθρώπων. Το 2010 λοιπόν, είχαμε τη μεγαλύτερη ίσως ανακάλυψη: Δημοσιεύθηκε το πρώτο σχέδιο του γονιδιώματος τών Νεάντερταλ. Από αυτό αποδείχθηκε ότι υπήρξε επιμειξία με τους προγόνους των σημερινών μη αφρικανικών πληθυσμών.
Το ποσοστό DNA που έχουμε ως σήμερα Σήμερα γνωρίζουμε ότι λόγω τής επιμειξίας τού δικού μας είδους ανθρώπου, τού Χόμο Σάπιενς, με τον Χόμο Νεάντερταλ, οι περισσότεροι Ευρωπαίοι έχουν περίπου 1,5–2,5% DNA Νεάντερταλ, και αντίστοιχα ποσοστά έχουν και πολλοί Ασιάτες. Το παλαιότερο «4%» που συχνά αναφερόταν προήλθε από τις πρώτες εκτιμήσεις ή από το συνολικό ποσοστό νεαντερτάλειου DNA που διασώζεται συλλογικά σε έναν πληθυσμό και όχι σε κάθε άτομο. Για το DNA ενός σημερινού ατόμου, η καλύτερα τεκμηριωμένη εκτίμηση είναι περίπου 1–2% ανά άτομο, εκτός Υποσαχάριας Αφρικής, ενώ ορισμένα άτομα μπορεί να βρίσκονται λίγο υψηλότερα.
10. Ήταν εξίσου έξυπνοι με εμάς; Σταδιακά ανακαλύφθηκαν:
Η εικόνα του "χαζού πρωτόγονου" εγκαταλείφθηκε.
11. Η γεωγραφική τους εξάπλωση Η Γεωγραφική εξάπλωση τών Νεάντερταλ, ήταν από Πορτογαλία, Ισπανία, Βρετανία (όταν το επέτρεπαν οι κλιματικές συνθήκες), Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Βαλκάνια, Ελλάδα (με λιγοστά ευρήματα), Κροατία, Ρωσία, Καύκασο, Συρία, Ιράκ, Ισραήλ και Ουζμπεκιστάν. Δηλαδή σχεδόν σε όλη την Ευρώπη και μεγάλο μέρος της δυτικής Ασίας.
Οι Νεάντερταλ δεν εμφανίσθηκαν ξαφνικά. Οι αρχαιότεροι γνωστοί πληθυσμοί που ανήκουν στη γενεαλογική τους γραμμή προέρχονται από το Σίμα δε λος Ουέσος της Ισπανίας και χρονολογούνται με πολλές ανεξάρτητες μεθόδους σε περίπου 430.000 χρόνια πριν από σήμερα. Τα χαρακτηριστικά των "κλασικών" Νεάντερταλ διαμορφώθηκαν σταδιακά και είχαν πλέον ολοκληρωθεί περίπου πριν από 150.000–130.000 χρόνια. Οι τελευταίοι πληθυσμοί τους εξαφανίσθηκαν περίπου πριν από 40.000 χρόνια, με ορισμένα ύστερα ευρήματα να φθάνουν ίσως λίγο αργότερα. Εδώ συνήθως υπάρχει μία σύγχυση σε διάφορες βιβλιογραφικές αναφορές. Στη βιβλιογραφία συχνά συγχέονται δύο διαφορετικά ερωτήματα: Το πρώτο ερώτημα είναι: «Ποιο ήταν το πρώτο απολίθωμα που ανακαλύφθηκε;» Αυτό ήταν το παιδικό κρανίο Ένγκις 2 (Engis 2) τού (1829). Το δεύτερο ερώτημα είναι: «Ποιο είναι το αρχαιότερο γνωστό εύρημα Νεάντερταλ ως προς την ηλικία του απολιθώματος;» Αυτό ΔΕΝ είναι το Engis. Τα αρχαιότερα γνωστά νεαντερτάλια ή πρωτονεαντερτάλια απολιθώματα προέρχονται από πολύ παλαιότερους πληθυσμούς, όπως εκείνοι του Sima de los Huesos (περίπου 430.000 ετών).
13. Η εμφάνιση των πρώτων Νεάντερταλ Αυτό είναι πράγματι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της ιστορίας τους, γιατί δεν συνέβη ξαφνικά. Οι Νεάντερταλ δεν εμφανίζονται ξαφνικά ως νέο είδος. Αποτελούν αποτέλεσμα μιας μακράς εξελικτικής διαδικασίας που διήρκεσε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια στην Ευρώπη. Οι περισσότεροι ερευνητές θεωρούν ότι οι πρόγονοί τους προέρχονται από ευρωπαϊκούς πληθυσμούς οι οποίοι ζούσαν πριν από περίπου 700.000–500.000 χρόνια. Στη συνέχεια, εξαιτίας των επαναλαμβανόμενων παγετωνικών περιόδων της Ευρώπης, οι πληθυσμοί αυτοί απομονώθηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η απομόνωση αυτή οδήγησε βαθμιαία στην εμφάνιση των χαρακτηριστικών που σήμερα αναγνωρίζουμε ως νεαντερτάλια.
14. Χρονολόγηση στο Σίμα δε λος Ουέσος (Sima de los Huesos) Το σημαντικότερο εύρημα είναι το σπήλαιο Σίμα δε λος Ουέσος, δηλαδή «Λάκκος των Οστών» στην οροσειρά Αταπουέρκα (Atapuerca) της βόρειας Ισπανίας. Εκεί έχουν βρεθεί απολιθώματα από τουλάχιστον 28 άτομα, αποτελώντας το μεγαλύτερο γνωστό σύνολο ανθρώπινων απολιθωμάτων του Μέσου Πλειστοκαίνου. Η χρονολόγησή τους δεν στηρίζεται σε μία μόνο μέθοδο αλλά στη συμφωνία πολλών ανεξάρτητων τεχνικών.
1. Ραδιομετρική χρονολόγηση ουρανίου (U-series) Χρονολογήθηκαν οι ασβεστιτικές επικαθίσεις που σχηματίστηκαν γύρω από τα οστά.
2. Ηλεκτρονικός Παραμαγνητικός Συντονισμός (Electron Spin Resonance – ESR) Χρονολογήθηκαν τα δόντια και τα ιζήματα.
3. Παλαιομαγνητισμός Μελετήθηκε το μαγνητικό πεδίο που διατήρησαν τα πετρώματα κατά τον σχηματισμό τους.
4. Βιοστρωματογραφία Η πανίδα που βρέθηκε στο ίδιο στρώμα συμφωνεί με ηλικία περίπου 430.000 ετών. Το σημαντικό είναι ότι όλες αυτές οι ανεξάρτητες μέθοδοι συγκλίνουν στην ίδια περίπου ηλικία, περίπου 430.000 χρόνια, γεγονός που αυξάνει σημαντικά την αξιοπιστία της χρονολόγησης.
15. Γιατί οι άνθρωποι τού Σίμα δε λος Ουέσος θεωρούνται πρώτοι Νεάντερταλ; Εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο. Οι άνθρωποι του Σίμα δε λος Ουέσος δεν είχαν ακόμη όλα τα χαρακτηριστικά των μεταγενέστερων Νεάντερταλ. Είχαν όμως ήδη αρκετά από τα βασικά γνωρίσματα:
Αντίθετα, άλλα γνωρίσματα των «κλασικών» Νεάντερταλ δεν είχαν ακόμη ολοκληρωθεί. Γι' αυτό αρκετοί παλαιοανθρωπολόγοι τους χαρακτηρίζουν πρωτο-Νεάντερταλ (early Neanderthals) ή πρώιμους Νεάντερταλ, ενώ άλλοι τους θεωρούν πολύ ύστερους πληθυσμούς του Χόμο Χαϊντελμπέργκενσις (Homo heidelbergensis). Ωστόσο, το γενετικό υλικό που ανακτήθηκε από αυτούς έδειξε ότι ανήκουν στη γενεαλογική γραμμή που οδηγεί στους Νεάντερταλ.
16. Πότε εμφανίζονται οι «κλασικοί» Νεάντερταλ; Εδώ υπάρχει σήμερα αρκετά μεγάλη συμφωνία. Οι περισσότεροι ερευνητές τοποθετούν την πλήρη διαμόρφωση της χαρακτηριστικής μορφολογίας τους μεταξύ 150.000 και 130.000 ετών πριν από σήμερα. Από εκείνη την εποχή και μετά συναντούμε πλέον τους Νεάντερταλ με όλα σχεδόν τα γνωστά χαρακτηριστικά:
Βιβλιογραφία 1. Η πρώτη ανακάλυψη των Νεάντερταλ Schmerling, P. C. Recherches sur les ossements fossiles découverts dans les cavernes de la province de Liège. Liège, 1833–1834. Περιγράφει το παιδικό κρανίο από το Engis. Fuhlrott, Johann Carl 1859. Menschliche Überreste aus einer Felsengrotte des Düsselthales. Η πρώτη επιστημονική περιγραφή του ευρήματος της κοιλάδας του Νεάντερ.
2. Η ονομασία Homo neanderthalensis King, William 1864. The Reputed Fossil Man of the Neanderthal. Quarterly Journal of Science. Η εργασία όπου προτείνεται επίσημα το όνομα Homo neanderthalensis.
3. Η λανθασμένη ανακατασκευή του Boule Boule, Marcellin 1911–1913. L'Homme Fossile de La Chapelle-aux-Saints. Annales de Paléontologie. Η κλασική (αλλά λανθασμένη σε αρκετά σημεία) μονογραφία. Trinkaus, Erik 1983. The Shanidar Neandertals. Academic Press. Επανεξέταση της ανατομίας των Νεάντερταλ.
4. Οι πρώτοι Νεάντερταλ (430.000 έτη) Arsuaga, Juan Luis και συν. 1997. Sima de los Huesos (Sierra de Atapuerca, Spain). Journal of Human Evolution. Arsuaga, J. L. et al. 2014. Neandertal roots: Cranial and chronological evidence from Sima de los Huesos. Science. Meyer, Matthias et al. 2016. Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins. Nature. Η εργασία που έδειξε γενετικά ότι οι άνθρωποι του Σίμα δε λος Ουέσος ανήκουν στη γενεαλογική γραμμή των Νεάντερταλ.
5. Η χρονολόγηση των 430.000 ετών Arnold, Lee et al. 2014. Luminescence dating and palaeomagnetism of Sima de los Huesos. Journal of Human Evolution. Bischoff et al. 2007. High-resolution U-series dates from Sima de los Huesos. Journal of Human Evolution.
6. Το πλήρες γονιδίωμα Green, Richard E. et al. 2010. A Draft Sequence of the Neandertal Genome Science. Η εργασία που άλλαξε την εικόνα μας για τους Νεάντερταλ.
7. Η επιμειξία με τον Homo sapiens Prüfer, Kay et al. 2014. The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains. Nature Prüfer, Kay et al. 2017. A high-coverage Neandertal genome from Vindija Cave in Croatia. Science.
8. Το ποσοστό DNA στους σύγχρονους ανθρώπους Sankararaman et al. 2014. The genomic landscape of Neanderthal ancestry in present-day humans. Nature Vernot & Akey 2014. Resurrecting surviving Neandertal lineages from modern human genomes. Science.
9. Το υοειδές οστό Arensburg et al. 1989. A Middle Palaeolithic Human Hyoid Bone. Nature. Η εργασία για το υοειδές οστό από το Κεμπάρα. D'Anastasio et al. 2013. Micro-biomechanics of the Kebara 2 hyoid. Plos One. Έδειξε ότι το οστό λειτουργούσε μηχανικά όπως το δικό μας.
10. Το γονίδιο FOXP2 Krause et al. 2007. The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals. Current Biology
11. Οι ταφές Pettitt, Paul 2011. The Palaeolithic Origins of Human Burial. Routledge. Η σημαντικότερη σύγχρονη μονογραφία.
12. Η φροντίδα ασθενών Trinkaus & Zimmerman 1982. Trauma among the Shanidar Neanderthals. American Journal of Physical Anthropology
13. Ανασυνθέσεις και μορφολογία Trinkaus, Erik 1983. The Shanidar Neandertals. Stringer, Chris 2012. Lone Survivors. Πολύ καλή επισκόπηση. Tattersall, Ian 2012. Masters of the Planet. Εξαιρετική επιστημονική σύνθεση.
14. Η καλύτερη σύγχρονη μονογραφία Αν έπρεπε να προταθεί μόνο ένα βιβλίο, θα ήταν: Wragg Sykes, Rebecca. Kindred: Neanderthal Life, Love, Death and Art. 2020. Είναι σήμερα ίσως η πληρέστερη, πιο σύγχρονη και επιστημονικά αξιόπιστη μονογραφία για τους Νεάντερταλ. Η συγγραφέας είναι παλαιοαρχαιολόγος με ειδίκευση στους Νεάντερταλ και συνδυάζει τα αρχαιολογικά, παλαιοανθρωπολογικά και γενετικά δεδομένα με εξαιρετική ακρίβεια.
Βασική βιβλιογραφία
|