Σε άλλο σχετικό άρθρο είδαμε, από το corpus του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, αποσπάσματα από ένα εκτενές έργο του, περί του τι είναι κακό και ποια είναι η σχέση των όντων με το κακό. Ειδικότερα, μας ενδιέφερε η φυσική επιλογή.

Είδαμε, λοιπόν, ότι ως κακό ορίζεται το μικρότερο καλό, ότι το κακό είναι "μη ον", δηλαδή ανύπαρκτο· είναι έλλειψη καλού. Λέμε για τη δύναμη ότι είναι καλό, ενώ η αδυναμία το κακό· λέμε φως το καλό, σκοτάδι το κακό. Τι είναι το σκοτάδι; Έλλειψη φωτός.

Στον βαθμό, λοιπόν, που κάτι είναι ελλιπές, που δεν είναι τέλειο, στον ίδιο βαθμό το λέμε κακό. Αλλά μας δηλώνει ο Άγιος Διονύσιος ότι, στην πραγματικότητα, δεν είναι κακό· είναι μικρότερο καλό. Είναι δηλαδή σαν αυτό που λέμε ότι κάποιος βλέπει το ποτήρι μισοάδειο, ενώ κάποιος άλλος το βλέπει μισογεμάτο· μιλάνε για το ίδιο πράγμα, αλλά το ορίζουν διαφορετικά.

Και λέει, λοιπόν, ο Άγιος Διονύσιος ότι, από τη στιγμή που σε όλη τη δημιουργία όλα τα έχει φτιάξει ο Θεός, και ο Θεός είναι το απόλυτο καλό, το τέλειο καλό, τα πάντα μετέχουν σε κάποιο βαθμό στα δικά Του αγαθά, γιατί καλό και αγαθό ταυτίζονται. Και στον βαθμό που κάτι δεν μετέχει στα αγαθά του Θεού, είναι έλλειψη.

Και ενώ συνηθίζουμε να λέμε τις ελλείψεις κακές, στην πραγματικότητα είναι μικρότερο καλό. Δεν είναι τέλειο, δεν είναι πλήρες καλό, γιατί ο Θεός, το απόλυτο αγαθό, δεν φτιάχνει πράγματα κακά. Άλλωστε, δεν θα μπορούσε να φτιάξει κάτι κακό, αφού το κακό δεν φτιάχνεται. Το κακό είναι "μη ον", είναι κάτι ανύπαρκτο, είναι έλλειψη ύπαρξης, είναι έλλειψη κάποιου καλού.

Είδαμε, βεβαίως, και άλλους Αγίους να μας λένε ότι οτιδήποτε είναι δημιουργημένο είναι εκ φύσεως φθαρτό και δεκτικό φθοράς. Αυτό μας το λέει ο Άγιος Μάξιμος και άλλοι Άγιοι. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ας πούμε, μας λέει ότι κάθε τι που έχει αρχή έχει και τέλος κατά τη φύση του.

Μας είπε, λοιπόν, ο Άγιος Διονύσιος ότι όλα αυτά βρίσκονται στη θεία πρόνοια, και ο Θεός τα άφησε, γιατί όλα αυτά τα οποία λέμε εμείς κακά, στην πραγματικότητα μετέχουν σε κάποια τάξη που υπάρχει στη δημιουργία και γίνονται γενεσιουργά άλλων όντων.

Ξέρουμε από την Αγία Γραφή, από τη Γένεση, ότι ο Θεός δεν έπλασε τα πάντα τέλεια αλλά «καλά λίαν». Δηλαδή η κτίση υπολείπεται του τελείου· είναι αυτό που λέμε μερικό καλό. Γι’ αυτό κάποιοι, κάποια πράγματα στη φύση τα λένε κακά, επειδή υπάρχει έλλειψη καλού σε κάποια πράγματα, δηλαδή έλλειψη μετοχής σε κάποια αγαθά.

Άλλωστε, δεν θα μπορούσε ο Θεός να κάνει εξαρχής τέλεια την κτίση, πριν ακόμη τελειοποιηθεί ο βασιλιάς της κτίσης, ο άνθρωπος. Γιατί η τελειοποίηση γίνεται με την προσπάθεια του ανθρώπου και με την εκούσια αποδοχή αυτής της προσπάθειας. Δεν θα μπορούσαν, λοιπόν, αυτά να γίνουν εξ αρχής.

Μας είπε, λοιπόν, ο Άγιος Διονύσιος ότι το κακό, το πραγματικό κακό, δεν είναι γενεσιουργό, γιατί είναι ανύπαρκτο. Όταν όμως ένα ζώο τρώει ένα άλλο, σύμφωνα με τη φυσική επιλογή, τότε η φυσική επιλογή γενεσιουργεί, και ευεργετεί, και βελτιώνονται τα είδη. Άρα είναι κάτι καλό και όχι κάτι κακό· απλώς δεν είναι πλήρες καλό. Είναι «καλό λίαν», δεν είναι ακόμη τέλεια η κτίση.

Είναι, λοιπόν, τα πάντα προεγνωσμένα μέσα στο σχέδιο του Θεού, και ως προεγνωσμένα είναι καλά, γιατί ο Θεός δεν κάνει τίποτα κακό. Η φυσική επιλογή είναι ο μηχανισμός της δημιουργίας της ζωής από τον Θεό, αλλά είναι ατελές καλό ακόμη, γιατί βρίσκεται ακόμη σε πορεία· δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.

Τώρα, η σχέση αυτή του θέματος με τη λεγόμενη τυχαιότητα, για την οποία μιλάει η φυσική επιλογή, έχει αναπτυχθεί σε άλλο άρθρο.

Γιατί όμως ο Θεός θέλησε αυτή τη μέθοδο δημιουργίας και όχι μια κατευθείαν τέλεια δημιουργία;

Το πρώτο ήδη το είπαμε, ότι ο άνθρωπος ακόμη δεν είναι τέλειος. Ας δούμε και κάποια ακόμη.

Τόσο ο Άγιος Διονύσιος όσο και ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, αλλά και ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, που είδαμε σε άλλο άρθρο, μας λένε ότι κάθε ον, οτιδήποτε υπάρχει μέσα στην κτίση, είναι μέρος της ανέλιξης της κτίσεως προς τον Θεό. Έχουν όλα τον ρόλο τους σε μια διαρκή άνοδο, σε όλο και πληρέστερη δημιουργία. Αυτό μας το λέει ακόμη εκτενέστερα ο Άγιος Γρηγόριος.

Αλλά, παρατηρώντας στην Αγία Γραφή πώς ενεργεί ο Θεός, παρατηρούμε επίσης και το εξής: Ο Θεός δεν κάνει τίποτα το οποίο μπορούν να κάνουν τα ίδια τα πλάσματά Του, η ίδια Του η δημιουργία, από μόνη της. Δεν κάνει ο Θεός άχρηστα πράγματα.

Ο Χριστός ανέστησε τον Λάζαρο, που δεν μπορούσαν οι άνθρωποι, αλλά την πέτρα όμως του τάφου ζήτησε να την κυλήσουν οι άνθρωποι, γιατί αυτό μπορούσαν να το κάνουν. Αύξησε μεν τα καρβέλια και τα ψάρια, αλλά όμως ζήτησε από τους μαθητές Του να πάνε και να τα μοιράσουν.

Γενικά, ο Θεός θέλει να συνεργαζόμαστε μαζί Του. Γι’ αυτό και στην Εκκλησία έχει πει να κηρύττει η Εκκλησία το Ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο, ενώ θα μπορούσε ο ίδιος να εμφανιστεί και να μιλήσει σε κάθε άνθρωπο κατευθείαν, σαν Θεός που είναι.

Μας θέλει όμως συνεργάτες σε ό,τι μπορούμε από την πλευρά μας, και σε ό,τι δεν μπορούμε συμπληρώνει Εκείνος. Αλλά αυτό το οποίο μπορούμε, θέλει να το κάνουμε.

Το ίδιο συμβαίνει και με τη ζωική κτίση. Ο Θεός έχει βάλει στο DNA ένα πρόγραμμα, βάσει του οποίου λειτουργεί η ίδια η κτίση από μόνη της, μέσω αυτού του προγράμματος, έτσι ώστε να τελειοποιείται και να επαυξάνεται και να δημιουργεί όλο και ανώτερα ζώα, χωρίς ο ίδιος να επεμβαίνει σε κάθε σημείο και σε κάθε στιγμή της δημιουργίας, λες και ήταν ένας κακός μάστορας που δεν ήξερε εξαρχής να ρυθμίσει την κτίση.

Ουσιαστικά, ο Θεός δεν είναι αγγειοπλάστης· ο Θεός είναι προγραμματιστής. Έχει φτιάξει πρόγραμμα στην κτίση και, βάσει αυτού του προγράμματος, έχει αφήσει την κτίση, όσο είναι δυνατόν, από μόνη της να εξελίσσεται και να βελτιώνεται. Αυτό μας λέει η φυσική επιλογή. Είναι ο τρόπος της συμμετοχής της κτίσης στη δημιουργία του Θεού, όσο μπορεί και η κτίση.

Και σε αυτό συμμετέχουν όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και τα άλογα ζώα και τα φυτά και τα πάντα μέσα στην κτίση. Όλα λειτουργούν βάσει ενός κώδικα και κάποιων αφορμών και λόγων των όντων, ως λόγοι των ενεργειών. Θα τα δούμε και αυτά εν καιρώ στον Άγιο Μάξιμο.

Πώς συμμετέχουν, λοιπόν, τα ζώα και τα φυτά σε αυτόν τον προγραμματισμό; Συμμετέχουν προσφέροντας τις δικές τους θυσίες στην κτίση προς τον Θεό, βάσει ενστίκτου, φυσικά. Στον αρχαίο Ισραήλ, ο Θεός είχε απαιτήσει οι Ισραηλίτες να δίνουν δέκατο στον Θεό από ό,τι είχαν, και μάλιστα ζητούσε το καλύτερο από τα ζώα τους ή από τα φυτά τα οποία παρήγαγαν να είναι σε αυτό το δέκατο, το καλύτερο για τον Θεό.

Στη φυσική επιλογή, όμως, επειδή αυτό το δέκατο που ζητάει γίνεται ενστικτωδώς, δεν απαιτεί το καλύτερο, αλλά απαιτεί όμως κάποια προσφορά, κάποια θυσία από αυτά. Και η θυσία είναι το λιγότερο καλό, αυτό το οποίο δεν μπορεί να επιβιώσει. Έτσι ώστε τα υπόλοιπα, τα οποία θα επιβιώσουν, να αφήσουν υγιέστερους απογόνους και καλύτερους και δυνατότερους, και να αναπτυχθεί και να εξελιχθεί και να βελτιωθεί η δημιουργία με τη συμμετοχή της ίδιας της κτίσης.

Αν παρατηρήσουμε την κτίση, θα διαπιστώσουμε ότι τις περισσότερες φορές, αν κινδυνεύσει το μικρό ενός ζώου, τότε το ζώο αυτό θυσιάζεται χωρίς δεύτερη σκέψη για τα παιδιά του.

Δείτε σε διάφορα ντοκιμαντέρ που κυκλοφορούν, πώς ένα φυτοφάγο ζώο μπαίνει μπροστά σε ένα σαρκοφάγο, προκειμένου να διασώσει και να διαφυλάξει τον απόγονό του. Και αυτό δεν είναι κακό· είναι καλό, γιατί σώζεται ο απόγονος. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τη φυσική επιλογή. Θυσιάζονται κάποια ζώα τα οποία έχουν λιγότερες δυνατότητες, προκειμένου να επιβιώσουν οι απόγονοι του είδους τους, με βάση τα καλύτερα και τα ισχυρότερα και τα δυνατότερα και τα πιο εξελιγμένα ζώα. Άρα είναι και αυτό καλό, γιατί είναι στο ένστικτο των ζώων να θυσιάζονται χάριν των απογόνων τους. Και εδώ θυσιάζονται.

Χάρη στον θάνατο ενός άρρωστου ζώου και κακώς εξελιγμένου, θα απολαύσουν άλλα όντα — οι απόγονοι του είδους του και άλλα είδη που θα δημιουργηθούν από αυτό το γεγονός — περισσότερη χαρά και υγεία. Κάτι που, αν το ζυγίσουμε, θα δούμε στο ισοζύγιο ότι είναι κάτι καλό, γιατί έχουμε βελτίωση και αύξηση της ευτυχίας.

Για ένα είδος, αυτή είναι η δική του προσφορά προς τον Θεό για το δώρο της ζωής που έλαβε, όσο και αν έζησε, ενώ θα μπορούσε να μην είχε δημιουργηθεί καθόλου. Ακόμη και αν δεν ολοκλήρωσε τη ζωή του. Απλώς έλαβε μικρότερο καλό αντί για το καθόλου, γιατί, αν δεν υπήρχε η φυσική επιλογή, δεν θα είχε ζήσει καθόλου. Δεν θα υπήρχε το είδος του, γιατί η φυσική επιλογή είναι γενεσιουργός ειδών.

Όσον αφορά τώρα τον πόνο, ο πόνος είναι κακός όσο διαρκεί. Μετά τον θάνατο δεν υπάρχει ανάμνηση του πόνου, και κάθε ζώο ζει μόνο μία φορά. Η ύπαρξή του παραμένει στον χωροχρονικό ιστό, στην αιωνιότητα, στην αιώνια διάσταση του χωροχρόνου, ως προσφορά σε μια αλυσίδα ζωής, στην ανέλιξη της κτίσης προς τον Κτίστη. Που ξεκινάει από τον πρώτο μικροοργανισμό και φτάνει μέχρι τον άνθρωπο και τον Άγιο, που είναι η ανώτερη μορφή εξέλιξης.

Η ύπαρξη είναι ενιαία και όχι διασπασμένη. Τα πάντα στον κόσμο είναι ενιαία και αλληλοεξαρτώνται. Και, όπως όλοι μας, με κόπο και με μόχθο και με πόνο προχωράμε στην ανέλιξη της ζωής μας, το ίδιο συμβαίνει και με τα ζώα.

Και αυτά, λοιπόν, συμμετέχουν στην ανέλιξη της κτίσης και στις θυσίες, χάριν αυτής της ανέλιξης.

Και, τέλος, θέλω να πω, όσον αφορά αυτόν τον πόνο, ότι άλλο πράγμα είναι το κακό και άλλο πράγμα είναι το δυσάρεστο. Το δυσάρεστο δεν είναι πάντοτε κακό, ούτε το κακό είναι πάντοτε δυσάρεστο.

Υπάρχουν κακά στον κόσμο που είναι πολύ ευχάριστα, και είναι κακά γιατί φθείρουν και καταστρέφουν και οδηγούν στον θάνατο. Αλλά υπάρχουν και καλά τα οποία είναι πολύ δυσάρεστα. Ένα άσχημο φάρμακο, μία εγχείρηση — πονάει. Αλλά αυτός ο πόνος πού σε οδηγεί; Σε οδηγεί σε υγεία, σε βελτίωση, σε οδηγεί σε ζωή.

Ας μας μείνει αυτό, λοιπόν, από το παρόν άρθρο: ότι η φυσική επιλογή είναι ο τρόπος συμμετοχής της κτίσης στη δημιουργία του Θεού, η θυσία την οποία προσφέρει η κτίση προς τον Θεό, συμμετέχοντας σε αυτή τη δημιουργία, κατά το δυνατόν, όσο μπορεί, ακόμη και τα άλογα ζώα, επειδή η κτίση είναι ατελής, δηλαδή δεν έχει τελειώσει, δεν έχει ολοκληρωθεί, αφού προαπαιτούμενο για να τελειωθεί και να ολοκληρωθεί η κτίση είναι η τελειοποίηση του ανθρώπου, του βασιλιά της κτίσης, που είναι το τέλος της εξέλιξης αυτής.

Και το τέλος αυτό, η τελείωση, για να γίνει η κτίση τέλεια, είναι ο αγιασμός μας, όπως μας λέει στην Α Θεσσαλονικείς 4: 3 και στη Β Τιμοθέου 3: 16 και σε άλλα σημεία.

Και όπως μας λέει στην Προς Ρωμαίους Επιστολή 8: 22-23: «Ολόκληρη η κτίση συστενάζει και συμπάσχει με οδύνες μέχρι τώρα, και όχι μόνο αυτή, αλλά και εμείς οι ίδιοι, που έχουμε την απαρχή του Πνεύματος, και εμείς οι ίδιοι στενάζουμε μέσα μας, περιμένοντας την υιοθεσία».

Γιατί, όπως μας λέει στο 19ο εδάφιο του ίδιου κεφαλαίου, «η μεγάλη προσδοκία της κτίσης περιμένει τη φανέρωση των παιδιών του Θεού», των Αγίων δηλαδή. Για να ολοκληρωθεί και να τελειωθεί και η κτίση και να σταματήσει πια η φυσική επιλογή.